Parşömen Ustalığının Mirası Bergama’dan Dünyaya Taşınıyor: İsmail Araç ve Çıraklarının Hikayesi

İzmir’in Bergama ilçesinde milattan önce 2. yüzyılda oğlak derisinden elde edilen yazı materyalini parşömen haline getirerek zanaatı yaşayan bir gelenek sürüyor. Yakın zamanda hayatını kaybeden İsmail Araç’ın mirasını devralan ustalar ve çırakları, doğallığa dayalı yöntemlerle deriyi işleyerek parşömen üretimini sürdürmeye devam ediyorlar. Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’nde 2021’de kayda alınan ve 2022’de Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan ödül alan 93 yaşındaki usta, 28 Mayıs’ta aramızdan ayrıldı. Parşömenin son büyük ustası olarak anılan Araç, yalnızca ürettikleri eserlerle değil, yetiştirdiği nesillerle de iz bırakıyor.

Hiçbir kimyasal kullanmadan, doğal malzemelerle deriyi işleyen öğrencileri bugün Türkiye’nin dört bir yanındaki atölyelerde parşömen üretimini sürdürüyor. Geleneksel teknikleri yaşatmayı hedefleyen çıraklar, parşömeni gelecek kuşaklara aktarmanın çabasını gösteriyorlar. Demirel, parşömenin zorlu ve emek yoğun bir süreç olduğundan söz ederken şu adımları paylaşıyor: oğlak derileri kirece yatırılır, kireçte bekletilir, tüylerinden arındırılır ve kurutulur; böylece ortaya çıkan parşömenin üzerine fotoğraflar işleriyle yüklenir. Parşömen, yaşamla nefes alan bir materyal olarak nitelendiriliyor; ölümsüz bir kağıt mı, yoksa yaşayan bir hatıray mı dersiniz, bu açıklıkta tartışmaya açık bir zanaat.

Bergama’daki restorasyon tamamlanan tabakhane binasının Parşömen Müzesi olarak yeniden işlevlendirilmesi ve İsmail Araç’ın adının bu mekânda yaşatılması için başlatılan dijital kampanya 6.500 imzaya ulaştı. Demirel, ustanın sözlerini hatırlatıyor: “Ben bu zamana kadar parşömen yaptım ama asıl mirasım buradaki çıraklarım.” Bergama parşömen ailesi olarak bu düşünceyi sahipleniyor ve müze adının bu yönde belirlenmesini arzuluyoruz.

İngiltere’de yaşayan Demet Tokbay ise bu mirasın ülkeler arası bir köprü kurmasını sağlıyor. Bergama kökenli parşömenin uluslararası alanda da değer gördüğünü vurgulayan Tokbay, dünyadaki üreticilerin varlığını ve bu zanaatın unutulmaması için mücadele edenleri ön plana çıkarıyor. Yerel destanlar arasındaki bu geçiş İngiltere’de devam ederken, Tokbay’ın hedefi Bergama’daki mirasın günümüz dünyasında görünür kılınması ve parşömenin kökeninin korunması.

İsmail Araç’ın çıraklarından Hazel Aymaz ise atölyeye adım attığında deriyle temasın ve üretimin verdiği duygunun kendisini etkilediğini anlatıyor. Ustanın kendilerine olan ilgisi ve icazetnameye sahip olmanın getirdiği gurur, kültür mirasının korunması adına önem taşıyor. ICazetname sahibi olmak, Araç mirasının bir parçası olarak görülen somut olmayan kültürel miras taşıyıcılığını da temsil ediyor.

Kaynaklar: AA, Haberler.com