Onkalo: Fin taşryerinde Nükleer Atıkların Kalıcı Depolama Projesi ve Uzun Vadeli Riskler

Finlandiya’nın güneybatısında Eurajoki’de inşa edilen Onkalo tesisinin amacı, 1,9 milyar yıl sürecek bir yer altı güvenlik stratejisiyle kullanılmış yakıtı saklamak. İsveç ve Fransa gibi ülkelerde de benzer girişimler gündemde olsa da Finlandiya, bu teknolojiyi ilk kez yaygın kullanıma alma yönünde ilerliyor. STUK olarak bilinen Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Kurumu, haziran ayındaki son değerlendirme sonucunda tesise resmi onay vermeyi planlıyor; ardından işletme lisansına geçilmesi öngörülüyor. Teollisuuden Voima Oyj’nin (TVO) CEO’su Philippe Bordarier, operasyonların bu yılın sonunda ya da en geç gelecek yılın başında başlatılmasını hedefliyoruz dedi. Atıklar ilk aşamada Olkiluoto santralindeki su havuzlarından Onkalo’ya taşınacak ve tesis 6.500 tonluk uranyum kapasitesine sahip. Burada beş Finnish reaktörden çıkan kullanılmış yakıt tamamen kalıcı olarak depolanacak. 

Posiva tarafından 2004 yılında inşaata başlanan proje için toplam maliyet yaklaşık 1 milyar avro olarak kaydediliyor. Kopya ve ilerideki iklim değişiklikleri derinleştikçe, atıkların Onkalo’nun devasa tünellerinde yerleştirilmesine yönelik plan 100 bin yıla kadar güvenli saklama amaçlı mühürlemeyi de kapsıyor. Kapsüller yüzeyde korozyona dirençli bakırdan yapılacak ve yerleşik deliklere indirilerek bentonit kil ile izole edilecek. Bu alanlar daha sonra çelik takviyeli betonla kalıcı olarak kapatılacak.

STUK’tan Jarkko Kyllönen, Onkalo için 1 milyon yıllık risk senaryolarını değerlendirmenin süregelen bir gereklilik olduğunu belirtti. Kapsüllerin ilk on bin yıl boyunca sağlam kalması kritik; ancak bakır kapsüllerde korozyon ve geçmişteki jeolojik değişimler nedeniyle depolama sahasında sızıntı ihtimalleri üzerinde duruluyor. Bu konudaki çalışmalar olumlu sonuçlar gösterse de geleceğe dönük belirsizlikler sürüyor. 

Öte yandan Fransa’da benzer yeraltı depolama projeleri protestolarla karşılaşırken, Finlandiya’daki toplumsal destek küresel ölçekte daha geniş görülüyor. LUT Üniversitesi sosyal bilimler profesörü Matti Kojo, planlar ilk ortaya atıldığında yerel düzeyde bazı itirazlar olduğunu ancak zamanla toplumsal güvenin arttığını aktardı. Kojo, Finlandiya’nın nükleer enerjiye olan desteğinin belirgin bir zirveye ulaştığını söyledi. Doğa Koruma Derneği ise eleştirilerini sürdürüyor; dernek yöneticisi Tapani Veistola, atıkların uzun vadede risk oluşturduğunu savunuyor ve Onkalo’nun binlerce yıl güvenli kalacağının garantisinin olmadığını ifade ediyor.

Finlandiya Nükleer Stratejisi ve Mevzuatı çerçevesinde, iklim ve çevre bakanı Sari Multala, üretilen atıkların ülke sınırları içinde bertaraf edilmesinin zorunlu olduğunu hatırlattı. 1994’de yapılan yasa değişikliğiyle önceki uygulama olan atık ihracı sona erdi ve şu anda koalisyon hükümetinin nükleer enerjiye daha fazla vurgu yaptığını belirtti. Ayrıca küçük modüler reaktörler (SMR) gibi seçenekler üzerinde durulduğunu ve bu reaktörlerden doğacak atıkların nasıl yönetileceğine ilişkin çalışmanın gelecek Mart ayına kadar tamamlanmasının beklendiğini açıkladı.