Habermas’ın Ölümü ve Çağdaş Eleştirel Teoriye Etkileri: Akademik ve Siyasi Tepkiler

Alman filozof Jürgen Habermas, 96 yaşında Starnberg’da hayata veda etti. Yayın evi Suhrkamp, bu önemli entelektüelin kaybını resmen duyurdu. Habermas, iletişim kuramı, rasyonalite ve sosyoloji alanlarındaki çalışmalarıyla tanınan, Theodor Adorno ve Max Horkheimer ile Frankfurt Okulu’nun önde gelen isimlerinden biri olarak anıldı. Sosyolojik analizleriyle güç yapıları, ideolojiler ve baskı ilişkilerini sorgulayan düşünür, güncel toplumsal ve siyasi meselelerde de sesiyle yankı uyandırdı. İsrail’i destekleyen bir bildiriyi imzalamış olması, gündemî konuların tartışılmasına yeni bir boyut kattı.

Siyasi konulardaki görüşleri, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı sürecinde tarafsız ve sağduyulu bir çözüm çağrısını güçlendirdi. Ardından, Ukrayna’ya askeri destek tartışmalarıyla birlikte Rusya ile diyalog yolunun sürdürülmesi gerektiğini savunan bir perspektif benimsedi. Habermas ve iki yoldaşıyla birlikte, 7 Ekim 2023’te Hamas’ın saldırıları sonrası İsrail’e yönelik eleştirileri içeren Kasım 2023 bildirisi yayınlandı. Bu metin, Hamas’ın hedeflerine karşı orantılılık ve sivillerin korunması ilkelerini hatırlatırken, Filistin halkının kaderine dair kaygıların da göz önünde bulundurulması gerektiğini vurguluyordu. Gazze konusundaki güncel tartışmada Habermas, İsrail’in “prensipte haklı bir misillemede” bulunduğunu savunan bir bildiride de yer aldığını belirtti. Avrupa çalışmaları profesörü Alex Callinicos, Alman düşünürlerine yönelik eleştirisini “Eleştirel teori resmen ölmüştür” sözleriyle ifade etmişti.

Columbia Üniversitesi’nden Hamid Dabashi, Habermas’ın duruşunu, Filistinlilerin karşılaştığı zorluklarla uyumlu görmediğini vurgulayarak, Alman devlet politikalarının eleştirilmesi gerektiğini belirtti. Jacobin yazarlarından Hans Kundnani ise Habermas’a karşı artan düşmanlığı ve liberalizmin evrimi konusunda farklı görüşler ortaya koydu. Frankfurt Okulu’nun mirasını taşıyan düşünür, Postmodern Durum adlı eserinin yazarı Jean-François Lyotard’a göre dünden bugüne ilerleme inancını yitirecek bir noktaya geldiğini ifade eden bir eleştiriye konu oldu. Habermas’ın Modernitenin Felsefi Söylemi (1985) adlı çalışması, postmodern düşünürlere karşı kurulan karşı savunmayı güçlendirdi.

Habermas’ın yaşam öyküsü, 1929’da Düsseldorf’ta doğmasıyla başladı; gençlik yıllarında Nazizm karşısında farklı bir konum alması, düşünce dünyasında belirleyici bir dönemeç oldu. Nazi rejiminin yıkılışı, felsefe ve sosyal teoriye yöneldiği yolculuğun temel anahtarını oluşturdu. 1960’larda Alman öğrenci hareketiyle temas kurmasına rağmen, şiddet ve radikalleşmeye karşı durdu; bununla birlikte hareketin Alman toplumunun liberalleşmesine katkı sağladığı görüşünü benimsemiştir. Tavşan dudağı doğum izi gibi çocukluk deneyimleri, dil üzerine düşüncelerini şekillendirdi. Eşi Ute Habermas-Wesselhoeft’i kaybetmesinin ardından üç çocuğu olan Habermas’ın, Tilmann, Judith ve 2023’te vefat eden Rebekka adında çocukları bulunuyordu.

Habermas’ın mirasını ve eleştirel teorinin güncel siyasi dinamiklere etkisini tartışan pek çok medya ve akademi kurumu bu dönemde yankı buldu. DW, Euronews, Jacobin ve Guardian gibi kaynaklar bu süreçte çeşitli yorumlara yer verdi.