Düzce’de Pheceg: Öztürk’ün Ahşap Sanatıyla Yaşayan Kültürel Miras Taşıyıcılığı

Gümüşova ilçesi Elmacık köyünde yaşayan İbrahim Öztürk, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı unvanını almış bir halk ustasıdır. Evinin giriş kısmında kurduğu atölyede, Çerkes kökenine ait olan ve Kafkas müzik kültürünün vazgeçilmezi sayılan pheceg adını taşıyan enstrümanı yaratmaya devam ediyor. 1997 yılında Şırnak’ta geçirdiği bir operasyon sonrası yaralanan Öztürk, yıllar boyunca kulak çınlamasıyla mücadele ederken ahşap sanatıyla dinamik bir terapi buldu ve bu uğraşını köyündeki yaşamıyla uyumlu bir şekilde geliştirdi.

Bir süredir odak noktasını pheceg yapımına çeviren usta, ağaçları özenle seçerek çınar, dut ve şimşir gibi sert ağaçları kullanıyor. Yaptığı enstrümanlar genelde 5, 6 ya da 7 yapraklı olacak biçimde tasarlanıyor ve Kafkas halk dansları ile düğünlerle bütünleşen bu müzik aletini çınar ağacının lifli dokusu ve ses çıkarma özelliğiyle canlandırıyor. Ayrıca, pheceğin sesinin ritme yön verdiğini ve oyunlarda belirli bir tempo arayışına göre kullanıldığını vurguluyor.

Öztürk’ün hedefi, Kafkas kültürünün bu kadim zenginliğini gelecek nesillere aktarmak. Bu amaçla çocuklara güvenli ortamlar içinde alet yapımını öğretiyor; mali bir çıkar amacı taşımadığını, kültürel bir faaliyet yürüttüğünü belirtiyor. Gençlerin de bu sanata katılımını teşvik eden usta, yapım sürecinde ergonomiyi ön planda tutuyor ve her bir enstrümanı kişiye özel olarak tasarlıyor.

Enstrüman yapımında, pheceg’i iki ses çıkaracak biçimde tasarlamak için dış mekan ve iç mekanlık farklı çalışmalara imza atıyor. Dış mekanda sağlam ve dayanıklı bir yapı sunan kayın ağacı kullanılırken, iç mekanda sesin daha çok ve lifli bir yapıda elde edildiği Afrika iroko ağacı tercih ediliyor. Böylece bir enstrümandan iki farklı ton elde ediliyor; bu da oyun ve müzik uygulamalarında çeşitlilik sağlıyor.

Öztürk, bunun sadece bir el sanatı olmadığını, aynı zamanda Kafkas halklarının hafızasında yer etmiş bir mirası gelecek kuşaklara taşımanın gayesiyle yapılan bir kültürel çaba olduğunu belirtiyor. Kafkas destanlarından ilhamla ortaya çıkan pheceg’in, adları ve ritmiyle geleneksel performanslarda zengin bir ses doku kazandırdığını ifade ediyor. Ayrıca, sülale amblemlerinden minyatürlere kadar farklı süslemelerle kişisel dokunuşlar eklediği bu enstrümanı, doğum günleri, sünnet, nişan gibi özel günlerde hediye olarak dağıtmayı da sürdürüyor.