Diyarbakır Surları: 1932 Yıkımının Dijital Yeniden İnşası ve Tarihi Dersler

1932 yılında Diyarbakır’ın Dağkapı ve Mardin Kapı çevresinde surların bazı bölümleri, dönemin şehircilik anlayışının parçası olarak yerle bir edildi. Bu süreç, şehrin genişlemesi ve hava sirkülasyonunun sağlanması amacıyla başlatıldı ve patlatmalarla gerçekleştirildi; özellikle Dağkapı bölgesinde bu hareket, surların bazı bölümlerinin geride kaldığına işaret etti.

Bilim insanlarının karşı çıktığı bu girişim, geç de olsa durduruldu. Fransız arkeolog Albert Gabriel, surların yıkılmasının bilimsel açıdan yanlış olduğuna dair telgraflar gönderdi; hava akışını engellemediğini kanıtlayan veriler paylaşıldı. Yıkım durdurulsa da belirli kısımlar, karardan önce zarar görmüş durumdaydı.

Günümüzdeki merak konusunun merkezinde, yıkılan bölümlerin bugün nasıl görüneceği yer alıyor. İçerik üreticisi Adem Ulusoy, eski fotoğraflar ve arşiv bilgilerinden yola çıkarak yapay zekâ destekli bir tasarım hazırladı. “Günümüzde olsaydı Diyarbakır Surları nasıl görünürdü?” sorusunu yanıtlamak için, 1932’de yıkılan kısımların günümüze uyarlanmış dijital versiyonunu oluşturdu.

Ulusoy’a göre, yıkım, erken Cumhuriyet dönemi şehirleşme anlayışının bir yansımasıydı. Dönemin hedefi, şehirleri modernleştirmek, genişletmek ve salgın hastalıkları önlemekti; bunun sonucu olarak tarihi yapıların bazıları göz ardı edildi. Özellikle Dağkapı etrafında yapılan patlatmalar, burçlar arasındaki bölümlerin zarar görmesine yol açtı; fakat bilim insanlarının karşı çıktığı bu yaklaşımın etkileri kısa sürede dengelendi. Gabriel’in girişimleriyle yıkım durduruldu; ancak bazı bölümler geri kazanılamadı.

Tarihsel bir hatırayı dijital olarak canlandırmak amacıyla Ulusoy, yıkım döneminde oluşan moloz birikiminin uzun süre şehir içinde kalmasının ve taşınmasının zorluğunu vurguluyor. Projenin temeli, tarih bilincini canlı tutmak ve geçmişin derslerini unutmamaktır. Dağkapı ve Mardin Kapı’daki surlar bugünkü halinden yoksun kalsaydı, şehir nasıl bir görünüm kazanırdı? sorusuna odaklanılarak, yaklaşık iki bin yıldır ayakta duran bu yapının geçmişinin anlatılması hedeflendi.