680 Yıllık Devdahlık: Şengünalp’in İpeği ve Taşınan Mirası

Yaşayan İnsan Hazineleri ödülünü Türkiye’nin zanaat mirasını temsil eden bir isim olan Ertuğrul Şengünalp, elindeki devdahlık geleneğini günümüze taşıyor. 53 yıldır iplik üretimini sürdüren usta, 680 yıllık bir geçmişe uzanan bu kadim el sanatını halen canlı tutuyor; günleri kilometrelerce koşarak geçiyor ve ipek ipliklerini titizlikle üretiyor.

Devdahlık, ham ipeğin insan gücüyle ipliğe dönüştürüldüğü, bugün dünyada nadir görülen bir el sanatı olarak biliniyor. Şengünalp, bu zorlu süreci şu sözlerle özetliyor: Bu sanatta devamlı hareket etmek ve adeta dev gibi çalışmak gerekir; günde 15 ila 20 kilometre koşmasam iplik elde edemem.

7 Yaşında başladım diyen usta, babasının yanında çırak olarak geçirdiği ilk günleri şöyle anlatıyor: Boyum tezgaha yetişmiyordu. Altıma gazoz kasaları koyduk, tahta yükselttiğimiz için babam “Hadi oğlum” dedi ve beni bu sanatın içine kattı.

Günümüzde hâlâ aynı tezgâhın başında duran Şengünalp, üretim sırasında tezgâh üzerindeki 24 kanca ile bağlı ipliklerle saatlerce koşturuyor ve yaklaşık 700 gram iplik elde etmek için en az 6 saatlik bir tempoyu aralıksız sürdürüyor.

İpliklerin üretim süreci yalnızca hızlı hareketle sınırlı değil. Koşu ve dokuma aşamalarının yanı sıra iplikler zeytinyağlı sabunlarla kazanlarda kaynatılarak temizleniyor; serisin temizliğinin ardından yaklaşık iki saatlik kaynatmayla ipliğin doğal rengi ortaya çıkıyor. Bu süreçte iplikler yaklaşık %25–%30 oranında fire veriyor ve sonrasında 320 ayrı renkten oluşan özel kartelaya göre boyanıyor. Üretilen iplikler, halk eğitim merkezleri, olgunlaşma enstitüleri ve zanaatla uğraşan ustalar tarafından kullanılıyor.

Japonya’ya uzanan emeğin izleri sanatı, teknolojiye yenik düşse de Şengünalp’in ürettiği iplikler hâlâ yurtdışında talep görüyor. Özellikle Japonya’daki geleneksel el sanatlarında bu iplikler kullanılıyor ve Japonlar’ın “İnoye” projelerinde bizim ipliklerimizin yer aldığı belirtiliyor. Bu durum, emeğin ve mirasın sınır tanımadığını gösteriyor.

12 yıldır Kültür ve Turizm Bakanlığı sanatçısı olarak Bursa’yı temsil eden Şengünalp, Yaşayan İnsan Hazineleri ödülüne aday gösterildi ve Ankara’daki törende ödülünü Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın elinden aldı. Bu anı anlatırken duygulanan usta, “Bu tarifi edilemez bir duyguydu. Ancak bu ödülü ben almadım; Bursa aldı. Bursa ipekçiliği kazandı” ifadelerini paylaştı.

680 yıllık miras için destek çağrısı yapan Şengünalp, bu sanatın yeni nesillere aktarılması için belediyeler ve kamu kurumlarının el uzatması gerektiğini vurguladı. “Beni bıraktığımda bu sanatı sürdürecek kimse yok. Destek olmazsa 680 yıllık bir miras benimle birlikte yok olacak” diye konuştu. Ziyaret ettiği Osmangazi Belediye Başkanı Erkan Aydın’a teşekkürlerini ileterek, “Sanatın yaşaması Bursa için çok önemli. Beni mutlu eden, bu değerin fark edilmesi” dedi.