Oğuzca Yazıtı Üzerine Yeni Bulgular: Hazarlarla İlişkileri Gösteren Kültepe Buluntusu

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Genel Türk Tarihi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Kazakistan’daki bir müzede bulunan ve daha önce incelenmemiş bir taş buluntusunun Oğuzlar’a ait yazıt olduğuna işaret etti. Göktürklerin ve dönem yaşamış Türk topluluklarının tarihine odaklanan Erkoç, Ağustos ayında Türkoloji öğrencisi Alparslan Kavaklı’nın rehberliğinde Türkistan kentindeki Orangay köyündeki yerel müzeyi ziyaret etti.

Müzede bulunan ve tek satırlık kısa bir yazı ile damga benzeri bir işaretin görüldüğü buluntu üzerinde kapsamlı literatür taraması yapan Erkoç, bu yazıtın daha önce herhangi bir akademik çalışmada ele alınmadığını belirledi. Uzman desteğiyle yazıtın Oğuzca olduğuna ulaştı.

Gezinin bir parçası olarak Erkoç, Kazakistan’daki meslektaşlarının yönlendirmesiyle Türkistan yakınlarındaki Orangay köyünde eski bir Oğuz yerleşimi olan Kültepe’yi ziyaret etti. Köy müzesinde buluntuya rastladı ve bu buluntunun analizleri için Kazak üniversitelerine gönderildiğini aktardı. Çoğunlukla çanak-çömleklerden oluşan eserler arasında beyaz renkli kireç taşından yapılmış olan buluntunun masa üzerinde durduğunu söyleyen Erkoç, üzerinde herhangi bir bilgilendirme levhası bulunmadığını belirtti.

İnceleme sürecinde yukarıdaki buluntuyu gören yetkililerin “bilgimiz yok” yanıtını verdiğini dile getiren Erkoç, yazıtın fotoğrafını paylaştı ve meslektaşlarına danıştı. Önceki dönemlerde yakın bölgelerde bulunan kısa yazıtların bulunduğunu öğrendiğini ve bunların Almatı ile Astana’daki müzelerde korunduğunu belirtti. Bu buluntunun ise Türkistan’da analiz için gönderildiğini, fakat sonuç çıkmadığını ve bilimsel bir yayın yapılmadığını ifade etti.

Mevcut literatürde Oğuzlar’ın konuştuğu dil olan Oğuzcanın 13. yüzyıldan önce yazı dili olmadığını söyleyen Erkoç, Anadolu Selçuklu Devleti’nin son dönemlerinde ve Beylikler Dönemi’nde Oğuz Türkçesi’nin yazı dili haline geldiğini belirtti. Bu süreçte Arap alfabesinin kullanıma geçildiğini aktaran Erkoç, buluntuyla Oğuzca’nın İslam Öncesi dönemde de yazı dili olduğunun kanıtlandığını ifade etti. Ayrıca Göktürkler ile Uygurlar’ın kullandığı Türk runik yazı veya Orhun yazısını da destekleyen bulguların bulunduğunu söyledi.

Yazıtı okurken karşılaşılan güçlükleri paylaşan Erkoç, metnin çok kısa olmasından dolayı tek bir harfin anlamının bile belirlenemediğini, bu yüzden bazı harf tahminleriyle okumaların yapıldığını belirtti. Tahminler doğrultusunda yazıtın “Kazar Kan Kul” veya benzeri bir ifade olabileceğini, Hazar Hanı’nın Kulu gibi bir anlama işaret edebileceğini kaydetti. Eğer böyle bir içeriğe sahip ise Oğuzlar ile Hazarlar arasındaki ilişkileri de yansıtıyor olabileceğini söyledi.

Yazıtın Kültepe yerleşiminde yaklaşık 30 yıl önce bulunduğunu belirten Erkoç, bu buluntunun muhtemelen Hazar Devleti ile temas etmiş bir Oğuz tarafından yazıldığına işaret etti. Ancak amacı ve konumu hakkında net bir bilgi edinilemediğini vurguladı.

Yeni bir tespit olarak Erkoç, yazıt üzerindeki çalışmasının hakemli bir dergide yayımlandığını ve beklenen ilgiyi gördüğünü belirtti. “Oğuzlar’ın kültür tarihi açısından yeni bir buluntu ortaya koyduk ve Oğuzca’nın yazı dili olduğu tarihini birkaç yüzyıl geriye çekmiş olabiliriz” diyen Erkoç, bölgenin Oğuz coğrafyası olduğunun İslam coğrafya eserlerinden de bilindiğine dikkat çekti. Böylece Oğuzlar’a ait bir buluntunun tanıtılması hedeflenmiştir.

Yazıtın altında bulunan damganın, Oğuz boylarından üçünün kullandığı damgaya benzetildiğini ya da yerleşimin yakınından akan küçük bir akarsuyu işaret edebileceğini belirtti.